Observeren als onderzoeksmethode

Open of gestructureerd, meedoen of niet

Met observeren zie je wat mensen doen, niet wat ze zeggen dat ze doen. Voor je begint, maak je twee keuzes.

• Open of gestructureerd. Open observeren betekent: kijken en opschrijven wat opvalt. Dat past als je nog weinig weet en je onderwerp wilt verkennen. Gestructureerd observeren betekent: vooraf bepalen op welk gedrag je let, en dat noteren of tellen met een schema. Open past bij kwalitatief onderzoek, tellen bij kwantitatief.
• Meedoen of niet. Bij participerende observatie doe je zelf mee, bijvoorbeeld als stagiair in een team. Baarda et al. (2021, p. 14) geven als voorbeeld een onderzoeker die een tijd in een bedrijf meedraait om te zien hoe de werksfeer is. Je ziet van dichtbij wat er gebeurt, maar je kijkt ook minder van een afstand.

Baarda et al. (2021, p. 37) beschrijven een afstudeerscriptie over ouders langs de lijn bij jeugdvoetbal. De onderzoeker ging eerst open kijken bij wedstrijden, met aandacht voor de ouders langs de lijn. Ze lette erop wanneer ouders schelden of schreeuwen, wat ze dan roepen, op welke momenten, en of anderen erop reageren.

Een observatieschema maken

Een observatieschema is een tabel waarin je per moment noteert wat je ziet. Zo noteer je bij elke observatie hetzelfde, en kun je observaties vergelijken.

1. 1Begin bij je deelvraag. Welk gedrag moet je zien om hem te beantwoorden?
2. 2Maak het gedrag waarneembaar. Niet: de ouder is agressief. Wel: de ouder roept iets naar de scheidsrechter.
3. 3Kies je kolommen. Het moment (de minuut en wat er in de wedstrijd gebeurt), het gedrag (wat de ouder letterlijk roept of doet), wie erop reageert, en hoe vaak.
4. 4Test het schema. Observeer één keer op proef en pas aan wat niet werkt.
5. 5Observeer met z'n tweeën. Vergelijk daarna wat jullie noteerden. Overeenstemming tussen onderzoekers hoort bij betrouwbaar onderzoek (Verhoeven, 2022, p. 30).

Tabel 1 is een schema bij het voorbeeld van Baarda et al. De gele vakken vul je zelf in tijdens het observeren.

In je scriptie zet je het lege schema in een bijlage. Dan heet het Tabel A1.

Zien en denken uit elkaar

Schrijf eerst op wat je ziet, en pas later wat je ervan denkt. Wat je ziet, kan een ander nagaan. Wat je denkt, kleurt je eigen blik. Verhoeven (2022, p. 22) geeft een voorbeeld: op een terras zie je jongeren in korte broek die Engels praten, en je denkt aan toeristen. Ze blijken aankomende studenten te zijn. Je eigen kijk vulde het gat.

Wat je denkt, schrijf je apart op, in een kolom of een logboek. Daar kom je op terug bij je analyse, en soms in een interview: daarin vraag je wat iemand bedoelde.

Toestemming en anonimiteit

Observeer je mensen voor je onderzoek, dan horen ze dat te weten. Vraag toestemming aan wie je observeert, en bij cliënten ook aan de organisatie of een wettelijk vertegenwoordiger. Kun je niet iedereen vooraf vragen, zoals ouders langs een sportveld, ga dan na of je onderzoek iemand kan schaden. Maak de plek dan onherkenbaar, bijvoorbeeld door de naam van de vereniging te veranderen (Baarda et al., 2021, p. 44).

In je verslag blijft iedereen anoniem: Ouder 3, Cliënt B. Geen namen, en geen details waaraan iemand te herkennen is.

Observaties in je verslag

In je methode schrijf je waar en wanneer je observeerde, hoe lang, in welke rol en met welk schema. In je resultaten geef je tellingen in een tabel en beschrijf je wat opviel. Een tabel die helemaal uit je eigen observaties komt, krijgt geen opmerking eronder en komt niet in je bronnenlijst.

Hoe betrouwbaar? Observeren met z'n tweeën, een vast schema en zien en denken apart: zo maak je je observaties sterker. Meer lees je in betrouwbaarheid en validiteit.

Combineer. Observaties laten zien wat mensen doen; een interview laat horen waarom. Samen geven ze een vollediger beeld.

Veelgestelde vragen